Kurtuluş Savaşı’nın kırılma noktası olarak gösterilen Sakarya Meydan Muharebesinde görev alan ve Vecihi Hürkuş tarafından kullanılan ‘İsmet Tayyaresi’ Muğla’nın Menteşe ilçesinde Uğur Mumcu Bulvarı ile Atatürk Bulvarının kesiştiği noktada birebir ölçülerde maketi sergileniyor. Muğla Büyükşehir Belediyesi tarafından aslına ve ölçülerine sadık kalınarak maketi yapılan İsmet Tayyaresi Türk tarihinin en önemli kırılma noktalarından birisini oluşturuyor.
Uçak, Kuşadası’na düştü
İngilizler tarafından Yunanlılara teslim edilmek üzere Londra’dan kalkarak İzmir’e seyir halinde iken Kuşadası üzerinde seyrederken düştü. Uçağın enkazına Türkler ve İtalyanlar ulaşırken, uçağın mürettebatı yapılan anlaşma gereği İtalyanlara verilirken, enkazı Türklerde kaldı. Uçağın parçaları gizlice deve ve atlarla Muğla’ya getirilerek burada Ankara’dan gelen Makinist Eşref Bey, Muğlalı marangoz Mehmet Köseoğlu, tüfekçi Emir Bekiroğlu Sadık ve demirci Salih Madanoğlu tarafından montajı yapılarak Vecihi Hürkuş tarafından yapılan deneme uçuşlarını ardından Sakarya savaşına katıldı.
Uçak Yunanlılara verilmek üzere Londra’dan İzmir’e gelirken Kuşadası üzerinde düştü
Yunanlıların İzmir işgalinde en büyük desteği veren İngilizler, Yunanlılara teslim edilmek üzere Londra’dan kalkan uçak, Kuşadası üzerinde düştüğünü açıklayan Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Bayram Akça, "Muğla, Milli Mücadele döneminde yaklaşık bin 500 tane şehit verdi. Buna karşılık yine Muğla, Aydın cephesine maddi ve manevi olarak yardımda bulundu. 6 bin 500 lira civarında. Tabi 6 bin 500 lira şimdiki parayı da hesaplamayalım. O dönemin şartlarında 6 milyar civarında gibi tahmin edebiliriz. Tabii burada Muğla’nın Milli Mücadelede bir başka önemli yeri de arkamızda bulunan İsmet uçağıdır. Bu uçağın da şöyle bir hikâyesi vardır. Bilindiği gibi Yunanlıları İzmir’e çıkaran güç İngilizlerdi. İngilizlerin himayesinde İzmir’e çıkan Yunanlılar, yine İngilizlerin himayesinde bir nevi vekil savaşı yapmışlardır. Tabii bunu yaparken de Yunanlılara maddi ve manevi tüm desteği veren İngilizler olmuştur. İşte bu meyanda İngilizler 1921 yılında bir uçak yardımında bulunmuşlardır. Bu uçaklardan birisi de Londra’dan kalkıp İzmir’e doğru gelirken Kuşadası yakınlarına düşmüştür. Tabii bu uçak muhtemelen rotasını kaybederek düşmüş Kuşadası yakınlarına. Uçağı hem Türkler hem de İtalyanlar görüyor. Bunun üzerine her iki tarafta uçağa hızlı bir şekilde hareket edip ulaşıyorlar. Tabii burada kısa bir kavga ve nizadan sonra anlaşmaya gidiyorlar İtalyanlarla Türkler. Ve sonuçta uçağın mürettebatı İtalyanlarda, uçağın enkazı da Türklerde kalıyor. Türkler bu enkazı alıp parçalayıp o dönem şartlarda develere veya at arabasına yığıp da o zamanki küçük çaplı ciplere koyarak Muğla’ya taşıyorlar. Çünkü Muğla o dönem için daha güvenli bir bölge" dedi.
Uçak enkazı Muğla’ya getirildi, Vecihi Hürkuş kullandı
Aydın Kuşadası’ndan Muğla’ya getirilen uçak enkazı tamir edildikten sonra uçağı kullanmak üzere dönemin en ünlü havacısı Vecihi Hürkuş’un Muğla’ya geldiğini belirten Akça, "Muğla’ya gelen bu uçak yine hemen Ankara’ya, TBMM hükümetine haber veriliyor. Ankara’dan tayyare makinisti Eşref Bey buraya hemen gönderiliyor. Ve Eşref Bey’in usta başlığında Muğla’nın ileri gelen ustaları Muğla sanayinde bu uçağı tamir ediyorlar ve uçağı almak için de buraya Ankara hükümeti o zamanın meşhur pilotlarından veya havacılarından Vecihi Hürkuş’u gönderiyor. Vecihi Bey 7 Temmuz’da Ankara’dan çıkıyor, 9 Ağustos’ta Muğla’ya ulaşıyor, 10-19 Ağustos arası burada kalıyor ve burada makinist Eşref Bey’le beraber bu uçağa deneme uçuşları yapıyorlar" dedi.
Türk tarihi için kırılma noktasının en önemli unsuru oldu
1683 Viyana kuşatmasından sonra gerçekleşen ilk saldırı savaşına en büyük katkıyı veren ‘İsmet Tayyaresi’ olduğunu açıklayan Akça, "Deneme uçuşu sonucunda uçağın tamir edildiğini ve uçmaya hazır olduğunu test ettikten sonra 19 Ağustos’ta uçağı buradan alıp Akşehir’e ulaştırıyorlar. 21 Ağustos’ta Akşehir’e varıyor. Çünkü Akşehir o dönem için bizim Hava Kuvvetleri’nin merkez üssü. Şu anda hala Konya Hava Kuvvetleri de merkez üssü konumundadır. Bir gün burada kaldıktan sonra talimat üzerine Ankara’ya getiriliyor. 22’sinde 23’ünde Malıköy’e ulaştırılıyor ve biliyorsunuz 23 Ağustos’ta Sakarya Savaşı’nın ilk taarruzu başlamıştır. Sakarya Savaşı için bu gezi, gözlem, keşif uçuşuna başlamıştır. 23 Ağustos’tan itibaren ve 6 Eylül’e kadar bu uçuşa devam etmiştir. Vecihi Hürkuş ve diğer makinistlerle beraber toplam bu dönemde 24 defa uçuş yapmıştır. Sadece Sakarya Savaşı için bu uçak ve Sakarya Savaşı bittikten sonra Mustafa Kemal demiştir ki Sakarya Savaşı Türk tarihi için bir kırılma noktasıdır. Sakarya Savaşı’nı kazandık, artık bundan sonra önümüz açıldı. Ve Sakarya Savaşı Türk tarihi için Viyana’dan beri yapılan savunma savaşının son savaşıdır. Artık bundan sonra saldırı savaşına geçilecektir ve bu da büyük taarruzdur. Özellikle arkamızdaki İsmet uçağının Batı cephesindeki faaliyetleri dolayısıyla Batı cephesinde zafer kazanılmasında Muğla’nın da bir payının olduğunu düşünüyoruz, çorbada bir tuzun olduğunu düşünüyoruz" dedi.
Uçağa ‘İsmet’ ismini Vecihi Hürkuş verdi
Muğla’da birebir ölçülerde sergilenen ‘İsmet Tayyaresi’ olarak bilinen ismini ünlü havacı Vecihi Hürkuş tarafından verildiğini belirten Prof. Dr. Akça, "Bir başka belirtmemiz gereken de şu. Bu uçağın ismi neden İsmet? Onu da Vecihi Hürkuş vermiştir. Muğla’ya geldiği zaman uçağın test uçlarına sonra, çünkü o dönem için Ankara hükümetin ağır elinde iki üç tane uçak vardır. Bu uçağın tekrar zarar görüp tekrar bir tamirata verilmemesi adına İsmet ismi verilmiştir. Çünkü İsmet, Hazreti Muhammed’in (s.a.v.)vasıflarından birisidir. İsmet, korumak, himaye etmek, kötülükten korunmak, azledilmek anlamındadır. İsmet ismi vererek de Allah korusun bu uçak bir daha zarar görmesin demiştir" dedi.
İsmet Tayyaresi
De-Hawilland-9 modeli İngiliz yapımı bombardıman uçağı olup, mürettebat sayısı 2 kişidir. Boyu 9.04 metre, yükseklik 3.18 metre, kanat açıklığı 12.93 metre ve ağırlığı da bin 513 kilogram. Hızı da 180 km/h. olan uçağın silah kapasitesi ise 1 adet Vickers MG öne, 1 adet Levis MG arkaya.
