Munzur Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü öğretim üyesi Doç. Dr. İlyas Kayaokay, şahsi kütüphanesinde muhafaza edilen ve menşei Şam’daki Fransız Lazarist Koleji’ne dayanan bir yazma defter üzerinde yaptığı detaylı incelemeler sonucunda, Nesimi’ye ait olduğu belirlenen ve bugüne kadar hiçbir divan neşrinde yer almamış şiirlere ulaştı. 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başlarında örneğinin çıkarıldığı düşünülen yazmada yer alan toplam 172 gazelin karşılaştırmalı incelemesi sonucunda, altı gazelin ilk kez bu defter aracılığıyla ilim dünyasına kazandırıldığı belirlendi. Kayaokay, söz konusu nüshanın bir misyoner koleji defterinde kayıtlı olmasının, Osmanlı coğrafyasında faaliyet gösteren misyoner kurumların edebi ve kültürel metinlere ilgisini göstermesi bakımından da ayrıca değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı.
"Müstensihi meçhul özel yazmanın 19. asrın sonu ile 20. asrın başlarında istinsah edildiğini düşünüyoruz"
Doç. Dr. İlyas Kayaokay, "Şam’daki Lazaristlere ait Fransız koleji menşeli olduğu açıkça görülen müstensihi meçhul özel yazmanın 19. asrın sonu ile 20. asrın başlarında istinsah edildiğini düşünüyoruz. Harfinden, kafiye harfine kadar ihtiva ettiği manzumeler, tertip düzeni ve metnin nâ-tamâm şekilde sona ermesinden anlıyoruz ki müntehabat yani seçme değildir ve nüshanın en az iki cildi daha vardır. Bu kayıp ciltlerde meçhul pek çok manzumenin olması kuvvetle muhtemeldir. Yazmada tespit edilen toplam 172 gazel, Türkiye ve Azerbaycan sahasında yayımlanan ulaşabildiğimiz bütün Türkçe Nesimi Divanı neşirleri ve mecmualara dayalı çalışmalarla mukayese edilmiştir. Yaptığımız tedkikler neticesinde, bu manzumelerden 23’ünün Hüseyin Ayan tarafından hazırlanan Türkçe Divan neşrinde yer almadığı belirlenmiştir. Ayan neşrinde bulunmayan bu şiirlerin 17’sinin de Azerbaycan sahasında yayımlanan divan neşirlerinde bir kısmı Arap bir kısmı Kiril harfli veya çeşitli şiir mecmualarında kayıtlı olduğu tespit edilmiştir" dedi.
Kayaokay, "Bulunan 6 manzumenin ise Türkiye ve Azerbaycan’da yayımlanan hiçbir divan neşrinde veya şiir mecmuasında kayıtlı olmadığı belirlenmiştir. Bu altı gazel, ilk defa Lazarist defteri aracılığıyla tespit edilmiştir ki bu çok kıymetli, dikkate değer bir nüshadır. Bu yazmanın çok özel bir Lazarist kolej defterinde kayıtlı olması, istinsahın hangi saikle gerçekleştirildiği sorusunu da gündeme getirmektedir. 14. asrın sonu ile 15. asrın ilk yarısında yaşadığı tahmin edilen Nesimi, batını bir inanç olan Hurufiliğe mensuptur. Bundan ötürü de asılmıştır. Böyle resmi ve dini çevrelerce daima ihtiyatla karşılanan Nesimi’ye ait bu divan, acaba misyonerlik faaliyetleri kapsamında mı kaydedildi. Çünkü bu nadir olan bir Lazarist misyoner defteri ve satışı falan mümkün değildir. Mürekkebinden, kapağından vs. çok özel olduğu da belli. Misyonerler elbette önemli buldukları şeyleri kaydederler. Tabii elimizdeki veriler, şimdilik bu soruya bir cevap verememektedir. Şayet durum böyleyse de bu nüsha, Osmanlı coğrafyasında faaliyet gösteren misyoner kurumların edebî ve kültürel metinlerle de yakından ilgilendiğini göstermesi bakımından ayrı bir önem taşımaktadır. Mutasavvıf şairlerin divanları her zaman problemli bir yapı arz etmektedir. Nesimi’nin Türkçe Divanı da problemli olup yüzlerce nüshası mevcuttur. Ulaşılabilen bütün yurt içi ve yurt dışındaki nüshaların hatta şiir mecmualarının da dikkate alınmasıyla divanının tenkidli metninin yeniden kurulması elzemdir. Bu kıymetli Lazarist nüshası da bu yıl makale hâlinde ilim alemine detaylarıyla duyurulacaktır" şeklinde konuştu.
Feyza Nur Dikici
